تاریخ و اطلاعات کلی راجع پیشینه سمنان(قسمت دوم)

این منار که در اعداد زیباترین منارهای تاریخی دوره سلجوقی است در گوشه شمال شرقی مسجد جامع و در کنار شبستان شرقی واقع شده و به منار مسجد جامع نیز معروف می باشد.

به طوریکه از کتاب مرات البلدان نوشته صنیع الدوله بر می آید این منار در زمان وزارت خارجه ابوسعید سمنانی و خواجه نظام الدین در عهد سلطنت سلطان سنجر ساخته شده است ولی طبق مفاد مقاله سمنان در دایر المعارف اسلامی و همچنین افادات استاد مجتبی مینوی و طبق کتیبه ای که در اطراف منار وجود دارد و به خط کوفی است منار سمنان را امیر اجل بختیار حاکم معروف ایا لت قومس در دوره ی غزنویان و ممدوح استاد            منوچهری دامغانی شاعر بزرگ قرن پنجم در بین سال های 417 تا 466 بنا کرده است.

صنیع الدوله در کتاب مطلع الشمس درباره منار سمنان می نویسد:« منار در ضلع شمال مسجد است ارتفاع آن از روی بام مسجد تا انتها 25 ذرع است و ارتفاع پایین بام 5 ذرع است بنای منار قدیم از جنس منارهای دامغان است و در طرف بالا دو دور کتیبه ایست به خط کوفی». جرج ناتا نیل کرزن انگلیسی که در سال 1891 میلادی از سمنان دیدن کرده درباره منار سلجوقی می نویسد: «این منار که در وسط بازار و متصل به مسجد جامع است با مناره دامغان برابری می کند. ارتفاع آن یکصد پا و چند پله دارد که تا نوک آن بالا می رود و در آن جا گلدسته ایست که زلزله و طول زمان آن را کج کرده است».

واسیلی ولادیمروویچ بار تولد مستشرق روسی در کتاب تذکره ی جغرافیایی تاریخی ایران چنین نگاشته است :« در دامغان و سمنان منارهایی از قرون وسطی باقی مانده که طرز معماری آن شبیه منار خسرو جرد سبزوار است».

ارتفاع منار کنونی از سطح قاعده 20/31 متر و از روی بام 75/25 متر می باشد که به علت وجود شبستان شرقی در پای منار قریب 5/5 متر قسمت تحتانی آن دیده نمی شود، محیط مناره محاذی بام مسجد بیش از 5 متر می باشد. در قسمت پایین منار از روی بام بعد از قریب دو متر آجر چینی تزیینی کتیبه ای به خط کوفی به چشم می خورد و بعد از آن 4 بخش با تزیینا ت آجری متفاوت ایجاد شده است که این قسمت های چها رگانه با طرح های متنوع خود جلوه خاصی به این بنا بخشیده اند. تناسبی که بین این بخش ها از نظر تزیینات و طول آن ها در نظر گرفته اند حاکی از آشنایی کامل هنرمندان به اصول مربوط به انتخاب ابعاد متناسب می باشد و همین دقت و ذوق است که منار سلجوقی را به صورت یکی از زیباترین آثار معماری ایران در آورده است. در بالای تزیینات آجری کتیبه ای به خط کوفی وجود دارد که نام ابو حرب بختیار و تاریخ بنای منار بر آن نقش بسته است. تاج یاکلاهک منار که به شکل هشت ضلعی است دارای مقرنس های آجری با پشت بغل های کوچک از کاشی به رنگ فیروزه ای می باشد

درون طاس ها یا سوسن مقرنس سوراخ های ریز و جا لبی تعبیه شده است. در اطراف مؤذنه منار نرده

های مشبک چوبین زیبایی به رنگ سبز نصب گردیده است.

این منار دارای 91 پله مارپیچی می باشد که تا اول مؤذنه بالا می رود و فضای داخل آن به وسیله چند منفذ که از خارج نور می گیرد روشن می شود. منار سلجوقی تحت شماره 162 توسط انجمن آثار ملی به ثبت رسیده است. شایعه ای که در مورد این منار بر سر زبان هاست جنبیدن آن است که حتی چندی سوژه داغ مطبوعات بود لیکن نگارنده تا کنون ملاحظه نکرده ام. عده ای از مردم سمنان معتقدند که منار سلجوقی یک بنای شوهریاب است و بدین صورت که دختران دم بخت به منار می روند هر پله یک حبه قند می گذارند و یک دانه گردو می شکنند، تا بالای منار . و معتقدند که حا جتشان روا می شود.

مسجد جامع زاوغان

مسجد جامع زاوغان در شمال محله زاوغان و پایین تر از چاه آب و در میان باغ های سرسبز واقع شده است این مسجد که بناهای قرن دوم هجری و مربوط به دوره تسلط علویان در این سرزمین می باشد به وسیله سید ضیاءالدین محمد فرزند بزرگ و جانشین سیدزین الدین علی صالح پسر عبیدالله بن حسین اصغربن امام زین العابدین علیه السلام بنا گردیده. مصالح ساختمانی که در این مسجد به کار رفته آجر،گچ،سنگ، خشت خام می باشد مسجد جامع زاوغان شامل ایوانی بلند است که ارتفاع آن بیش از ده متر و روبه مشرق قرار دارد. در طرفین ایوان دو گوشواره دو طبقه ساخته شده که سقف گوشوار زیرین دست چپ ایوان فرو ریخته است. در سمت راست ایوان دو ستون خشتی بلند و قطور و مخروبه ای به چشم می خورد. چنین به نظر می رسد که در گذشته در ورودی مسجد از این راه باز می شده و یا راه ورودی به شبستان بوده است. در پشت حجره های پایین اتاق هایی وجود داشته که به وسیله یک راهروی کوچک و تنگ به داخل ایوان راه می یافته است. به علت اینکه قسمت اعظم این بنا ویران گشته نمی توان به خوبی از نقشه داخلی آن اطلاع حا صل کرد. ناگفته نماند از آنچه که از این مسجد باقی مانده می توان به قوس بلند ایوان اشاره کرد که دارای تزیینات آجری به صورت مربع های کوچک و بزرگ تو در تو می باشد. آثار خرابه این مسجد هم اکنون در سمت غربی نهر میان زاوغان نمودار است.

مسجد جامع سرخه

این مسجد که در قصبه سرخه و در کنار تکیه مسجد جامع قرار دارد و از بناهای قرن اول هجری است. مسجد جامع سرخه در طول زمان چندین مرتبه خراب و بعد تعمیر و مرمت گشته و تغییراتی در آن نیز به وجود آمده. یکی از الحاقات این مسجد شبستان بزرگ است که به چهل ستون شهرت دارد.

به طورکلی مسجد جامع فعلی دارای دو شبستان بزرگ است که قریب دو متر از سطح کوچه مجاور پایینتر می باشند. شبستان غربی که بازمانده قرن اول هجری است شامل شش ستون قطور چهارگوش با زوایای بریده

می باشد که طاق ضربی مسجد بر روی آن ها و دیوار شبستان قرار گرفته است. شبستان فوق الذکر را دو در شرق و غربی به بیرون متصل می کند. این شبستان از مساجد اهل تسنن بوده و آیاتی از قرآن در اطراف محراب نوشته بوده ولی چندی قبل که اطراف محراب فروریخته کتیبه آن نیز از بین رفته است. در داخل چشمه های طرفین شبستان پنجره هایی تعبیه شده که از خارج نور می گیرد.

برای وارد شدن به شبستان جدید که طبق نوشته در ورودی در سال 1294 هجری قمری ساخته شده است باید از یک هشتی بزرگ و جا لب که قریب دو متر از سطح کوچه مجاور پست تر است عبور نمود و پس از گذشتن از درگاه کوتاهی وارد شبستان شد.

صحن مسجد وسیع و تقریبا ً مخروبه است و در اضلاع آن طاق نماهای قوس دار کم عمق دیده می شود. بر سر در ورودی مسجد که بین دو شبستان قرار دارد کتیبه مستطیل شکل از کاشی به چشم می خورد که زیر عبارت «مسجد جامع سرخه» آیه ای از قرآن کریم به خط ثلث سفید بر متن لاجوردی نوشته شده است. و در انتها به جمله مهرماه 1345 ختم میشود.

منار و مسجد جامع علاء

مسجد جامع علاء در 9 کیلومتری جنوب شرقی سمنان و در میان کوچه های قدیمی و کج و معوج بخش علاء واقع بوده و یکی از مساجد قرن اول هجری بشمار می رفته. بر سر در این مسجد که در سال 70 هجری ساخته شده است کتیبه ای از جنس فیروزه وجود داشته که به وسیله یکی از جکام سمنان شبانه کنده و ربوده شده است. مسجد مزبور در سال های اخیر ویران گشته و مسجد دیگری در سمت جنوب آن ساخته اند. منار علاءکه در کنار ویرانه های مسجد قدیمی واقع شده بیش از ده متر بلندی دارد ولی ارتفاع آن در گذشته بیش از ارتفاع فعلی بوده که متأسفانه ویران گردیده است. تزیینات آجری منار عبارتست از سه ردیف قطاربندی در وسط و قسمت فوقانی منار که به کمک یک رج آجر که به طور سه گوش قرار داده شده است. قسمت دیگر آن را تزیینات آجری ساده تشکیل می دهد بدین ترتیب که آجرها از طرف نره آن کنارهم و با فاصله کم چیده شده اند. منار علاءتا چند سال پیش فاقد گلدسته بوده ولی اخیرا ً گلدسته دیگری از جنس آهن بر فراز آن ساخته شده است که به هیچ وجه با ساختمان قدیمی هماهنگی ندارد.

تاریخ اولیه بنای منار را همزمان با بنای منار مسجد جامع سمنان می دانند بدین ترتیب که بین سال های 417-466 به وسیله ابو حرب بختیارحاکم قومس در زمان غزنویان ساخته شده است. به طوریکه در بین مردم شایعه است این منار مانند منارجنبان اصفهان می جنبد و لرزش آن نیز محسوس است.

مسجد شاه

یکی از مهمترین و زیباترین بناهای تاریخی که شهر سمنان را اعتباری خاص بخشیده است مسجد شاه یا

سلطانی و یا مسجد فتحعلی شاه است که از هر جهت به بناهای مساجد همزمان خود یعنی مسجد شاه تهران،کاشان و قزوین و بروجرد برتری دارد.

این مسجد که در خیابان شاه و روبه روی میدان تیرانداز واقع شده ،از لحاظ دارا بودن ایوان های متعدد ، شبستان های وسیع، حجرات اطراف، کاشیکاری زیبا بی نهایت جالب و جذاب است. در مورد تاریخچه ساختمان این مسجد چنین آمده که: فتحعلی شاه قاجار ذوالفقار خان سمنانی را که یکی از دوستان وی بشمار می رفت، بر اثر ابراز لیا قت و دلاوری در جنگ هرات به حکمرانی سمنان،دامغان،شاهرود،بسطام منصوب کرد. این حاکم جبار در مدت حکومت خود برای جمع آوری مال و ثروت دست به تظلم و بیدادگری زد. چنانکه از دیوان ابوالحسن یغمای جندقی که بیشتر در هجو این حاکم ستمگر سروده بر می آید ظلم و ستم را بدان جا می رساند که خانه این شاعر پر احساس دوره ی قاجاریه را غارت می کند و میرزا مهدی یاهو متخلص به فقیر وارسته سمنان را به جرم حق گویی زبان می برد. به همین جهت افراد متشخص و شخصیت های برجسته منجمله حاجی سید حسن حسنی «محبوب به علی شریعت پناهی دانشمند معروف و صاحب کتاب منهاج العارفین» ترک دیار نمودند.

مسجد سلطانی دارای چهار در ورودی از طرف شمال ،جنوب، شرق و شمال شرقی است و به استثنای در شمال شرقی که به وسیله یک دالان طولانی به تکیه معروف پهنه راه دارد سه در دیگر دارای هشتی و دالان و دهلیز هستند و فقط سر درهای شمال و شرق است که دارای تزیینات مقرنس کاری گچی بسیار زیبا و دو گوشواره دو طبقه در طرفین باپشت بغل های کاشی کاری می باشد. هشتی های شمالی، جنوبی و شرقی که شامل طاق های آجری گنبددار، طاق نماهای متعدد با لچکی کاشی کاری هستند به وسیله دو دهلیز از دو طرف ایوان ها به صحن وسیع مسجد متشکل از باغچه های مشجر و آب نمای بسیار بزرگ مربوط می شوند.

در پیشانی سر در شمالی کتیبه ای از کاشی لاجوردی وجود دارد که مفاد آن چنین است:

« در عهد دولت همایون محمدرضا شاه پهلوی و تولیت حقیر سید کاظم شریعت پناهی این بنای رفیع به دست حسین ایلیاء اصفهانی کاشی ساز و استاد فرج الله معمار سمنانی و به سعی آقای معصومی تعمیر و مرمت شد. فی رمضان المبارک 1368 قمری 1328 شمسی».

در پایین این کتیبه و زیر مقرنس کاری های سر در مسجد قطعه سنگ مرمری است که در آن نصف قصیده محمد حسین خان کاشانی متخلص به عند لیب که در تاریخ بنای مسجد و مدح فتحعلی شاه سروده شده و به خط نستعلیق حجاری گردیده است:

چه باشد آفت معدن چه باشد  فتنه دریا

کف بخشنده  خاقان  ،  دل رخشنده دارا

شهنشاه جهان فتحعلی شه آنکه از رایش

بگرد خاک گردد روزوشب آتش بجان بیضا

اگر نبود زرشک جاه او این چرخ بررفته

چرا دارد هزاران  داغ  بر دل ز اختر رخشا

سخابادست اودانی چه باشدلیلی و مجنون

کرم با طمع او دانی چه باشد و امق و عذرا

زجودش هرکجا ذکری سخاوت خجلت حاتم

زعد لش هرکجا نامی عدالت شنعت کسری

رسن ریسان بعهدش کلبه رشک روضه مینو

کشاورزان  بدورش  دکه  شرم  گنبد  مینا

زجاه عالیش یک پله این نه طارم علوی

زرای روشنش یک پرتواین هفت اختررخشا

فتوت در جبین او چو فروتاب در اختر

جلالت در وجود او چو بو و رنگ در صهبا

ستم در دور آن آمد دوان در سایه آهو

جفا در عهد او باشد  نوان در بنگه عنقا

هباگنج فریدون چوآنکه اودرگوشه ایوان

هدر خون تهمتن چو آنکه  او در پهنه هیجا

چوتیغ آردبکف درگاه کین بررودکان آدم

چوتیرآردبزه در پشت زین برزادگان حوا

بمویه این سخن برلب چه بود می عنین

بنا له این نوا در دم چه بودی  بودمی نازا

خم چرخش بچنگ اندرکه چاچی چرمم این شایان

دم مارش بشست اندرکه توری تیرم این زیبا

ستایش راندیزدانراکه دوران بربکامم شد

بکاری خوشدل امروزم که کارآید مرا فردا

طلب فرمودبنایان چابکد ست کارآگه

کشان صد چون سمنار آمده  شاگردک  بنا

بسمنان داد فرمان تاکه عالی مسجدی شایان

بنا  آرند و نیت  نی  بجز دادار بی  همتا

یکی میرحسن اسم حسن رسم نکوسیرت

که  باشد  پیروی از  پیروان  سید  بطحا

بفضل و علم باشداو بگیتی آن چنان کامد

ارسطویش یکی بنده فلاطونش یکی  لالا

زند کرکس  بدانایی برش دم  یا  ببینایی

نشد کارش برسوائی چنان چون بلعم وزرقا

ملک فرمودچون آن مایه وربودی بدین پایه

چنین مسجدبسعی این چنین کس بایدی برپا

نصف دیگر همین قصیده بر روی سنگ مرمری که در بالای در جنوبی مسجد نصب شده حجاری گردیده است:

بیک ایمای گنجوران رساندندی ههی بدره

بهر سیم  ورزش  فری ز نام  نامی  دارا

همی سیمی که رومی داده تحفه یکسره خالص

همه زری که جزیه داده چینی یک تنه سارا

سپرداورا و فرمان داد تا هم مسجدی نیکو

که قندیل آیدش گردون بهرایوان عرش آسا

گرفت آن سیم وزرراازملک آن میرفرخنده

بسال دو بسازآورد چون این هفت تو اورا

چومسجدآن چنان مسجدکه بیم روزوشب یکسر

بخاک آستانش  سجده  بر نه  گنبد  خضرا

چه مسجدکعبه علیا نه ازآن برتری دارد

درین باشد ملایک اندر آن جا داشن عزا

چه مسجدپایه ستوارآن گردیده ماهی پو

چه مسجد قبه  ایوان  آن  گردیده  مه  پیما

زآب صاف آن تشویرها برچشمه کوثر

ز خاک  پاک آن  تشنیعها  بر عنبر سارا

بشام وبام ریگ جوی آن تسبیح گوباشد

همانا  آمده  در آن  سراسر سبحه  حصبا

توراآن پایه باشدای خجسته مسجدعالی

که  آمد چون شتالنگی  بپا یت  گنبد  مینا

زخاک پاک توکزرشک آن خون شددل نافه

کندرضوان درآذین غا لیه برپرچم حورا

بشمسه سقف تومهر فروزان آمده واله

بپایه  قدر تو  چرخ  فرازان  آمده   شیدا

عجب نبود که اندرجوف گردونی وزان بیشی

ببین در یک بدستی آینه  گردون بود پیدا

مهمیراکه درتوکس زایزدخواستارآید

توگویی می رسد حکم قبولش پیشترزانشا

سجودی درتواجرش آنچنانکه مردحق بینی

برداندر عبادت عمرخود در مسجد اقصی

گنه کاری اگرخواندبصحنت پاک یزدان را

نه جز لبیک او را در رسد از عالم   بالا

روان قدسیان عرش دروجدوسماع آید

زتسبیحی که درصحن توداردصخره صما

غرض چون این خجسته مسجدازشاهنشه کیهان

بپایان آمد از هر در همه  شایسته  و زیبا

بگفتا عندلیب ازبهر تارنج بنای آن

بپایه  مسجد   فتحعلی   شه    کعبه   علیا

الا تانام مسجدزاهدان راهست عیش آور

الا تا ذکرمنبرواعظان راهست روح افزا

نیازآرابمهرت آیدی هفت اختررخشان

نمازآور بشخصیت باشدی نه گنبد خضرا

همان طور که از اشعار این دو کتیبه مستفاد می گردد سال اتمام بنای مسجد سال 1242 هجری قمری می باشد ولی این تاریخ با تاریخ وقفنامه ای که در بالای سر در شرقی است سال 1243 هجری را سال اتمام بنای مسجد می داند مغایر است.

این مسجد به فرم چهار ایوانی می باشد که دو ایوان شمالی و جنوبی کوچکتر و ارتفاع هر کدام 11 متر است و از هر نظر باهم شباهت دارند .

بر سه بدنه داخلی ایوان ها کتیبه ای به خط ثلث عالی وجود دارد که بر آن سوره مبارکه لااقسم به رنگ سفید در متن لاجوردی نوشته شده و انتهای آن به عبارت زیر به خط نستعلیق ختم می شود« کتبه العبد محمدحسین الاصفهانی،کاشی تراش این مسجد عمل استاد علی اکبر کاشانی خلف استاد غلامعلی کاشی پز».

بر بالای دهلیز های ورودی طرفین ایوان دو غرفه یا گوشواره با تزیینات مقرنس کاری گچی مشاهده می شود که در پشت هر کدام اتاقی ساخته شده است. اطراف ایوان ها و رواق ها را طرح های زیبای فیروزه ای بر متن آجر، زیبایی خاصی می بخشد ازاره هر دو ایوان به ارتفاع یک متر از کاشی هفت رنگ تشکیل یافته، کاشی کاری اطراف قوس ایوان و پشت بغل های ایوان نیز قابل ذکر است. دو ایوان دیگر یعنی شرقی و غربی فوق العاده زیبا و بزرگ می باشند.

ایوان غربی مفصل تر و زیباتر از ایوان های دیگر است،5/19 متر ارتفاع دارد. در اطراف این ایوان عبارت«یا الله یا محمد یا فاطمه یا علی .........تا دوازدهمین امام» با خط بنائی سیاه در متن سفید نوشته شده است.

بر دو جرز طرفین ایوان چهار اسپر جالب دیده می شود. اسپر پایین شامل یک بیت شعر به خط نستعلیق سفید بر متن آبی می باشد بدین مضمون:

زابراهیم درآمد گر بنای کعبه بطحا

......بسمنان کعبه فتحعلی شه پا

محمدطاهر نوری 1242

در داخل ایوان کتیبه ای به خط ثلث سفید بر متن لاجوردی وجود دارد که از ضلع شمالی ایوان شروع شده و پس از عبور از ضلع غربی تا انتهای ضلع جنوبی ادامه می یابد در وسط کتیبه بر بالای مدخل ورودی مقصوره نام حضرت خاقان فتحعلی شاه قاجار و تاریخ اتمام بنا سال 1242 به خط ثلث زرد بر زمینه لاجوردی مشاهده می گردد ازاره ایوان از سنگ مرمر مرغوب می باشد که خطوطی بر حجاری شده است.

کاشی کاری طاق نماهای پایین ایوان که در سال 1328 شمسی صورت گرفته و همچنین معلقی قسمت فوقانی ایوان که به ترتیب از بالا به پایین عبارت یا الله، یا محمد، یا علی، یا فاطمه، یا حسن و یا حسین را در بر دارد این ایوان را زیبایی خیره کننده ای بخشیده است. در وسط قوس ایوان و در میان طرحی زیبا از کاشی گوی فیروزه ای درشتی آویزان است. برخی از مردم سمنان معتقدند که در صورت انهدام و ویرانی مسجد با بهای این گوی می توان ساختمان مسجد را دوباره بنا نمود. در پشت ایوان غربی مقصوره ای زیبا و پر ابهت به ارتفاع 21 متر قرار دارد که می توان آن را به حق یکی از آثار گران بها و در حقیقت گنجینه ای از معماری و نقاشی دانست که هر قسمت آن معرف هنر و ذوق سازندگان آن می باشد.

گچ بری های زیبا و ظریف و طاق نماهای تو در تو و متناسب با نقوش فروان و نقاشی های جالب جلوه فراوانی به این مسجد داده است. مقصوره مسجد مربعی شکل می باشد که قسمت فوقانی آن به وسیله طاق نماها و فیل پوش های تودرتو با نقاشی های بدیع و به کمک پا باریک ها و کاربندی مثلث شکل به صورت طرح تقریبا ً مدور در آمده و پوشش گنبد کم خیز مقصوره روی آن استوار شده است. نقاشی و گچ بری های سقف به صورت پارانشیمی است که سلول های محیطی نسبت به سلول های مرکزی بزرگتر و در آن ترکیباتی از کلمات یا الله ،یا محمد ،یا علی ،یا فاطمه ،یا حسن ،یا حسین نوشته شده است.

در پایین این نقاشی و در میان سلول های محیطی هشت پنجره کوچک بر بالای طاق نماها و فیل پوش ها تعبیه شده که نور داخل مقصوره را تأمین می کند. کتیبه زیر گنبد از کاشی های لاجوردی تشکیل یافته که سوره ای از قرآن مجید به خط ثلث سفید بر آن نقش بسته است. در زیر طاق نماها نیز کتیبه ای دیگر به خط ثلث وجود دارد. در ضلع غربی  مقصوره و رو به  قبله محراب بسیار زیبایی  با مقرنس های گچی بسیار جا لب و پشت بغل های مزین به گچ بری های ارزنده دیده می شود در اطراف محراب آیاتی از قرآن مجید به خط برجسته و در سه بدنه آن کتیبه ای به خط ثلث در متن لاجوردی وجود دارد که در انتهای هر کدام از آن ها سنه 1242 به چشم می خورد.

کف محراب از سطح مقصوره به اندازه 15 سانتیمتر پایین تر و ازاره آن به بلندی بیش از یک متر از کاشی های هفت رنگ ساخته شده است. در سمت چپ محراب منبر مرمر 11 پله ای قرار دارد که در بالای آن یک قطعه سنگ مرمر حجاری شده مزین به نقوش زیبا جلب نظر می کند. در قسمت فوقانی محراب عبارت نقاشی از فرج الله معمار سمنانی دیده می شود. در بالای مقصوره ایوان غربی گلدسته ای وجود دارد که شامل گنبد کوچکی با پوشش کاشی های فیروزه ای و ساقه هشت ضلعی بلند است در طرفین این ایوان دو منار بنا شده که تا نزدیک بالای ایوان رسیده ولی نیمه تمام مانده سابقه ی بنای دو منار را چنین می گویند: شخصی شروع به ساختن دو منار کرد و از یغمای جندقی شاعر معروف دوران قاجاریه که در آن زمان در سمنان اقامت داشت درخواست کرد تا شعری راجع به تاریخ بنای منار و مدح بانی آن بسراید.

با توجه به ماده تاریخ بنای منارهای مسجد شاه که برابر است با مصراع آخر بیت،معلوم می شود که ساختن منارها را پیش از اتمام مسجد شروع کرده اند. به طوریکه گفته اند بانی منار با شنیدن این اشعار از خجالت و شرمندگی سمنان را ترک کرد و بنای مناره ها نیمه تمام ماند. در طرفین ایوان غربی دو شبستان شامل چهل طاق و سی ستون مدور و قطور در وسط و در پنج و نیم ستون در هر سمت که جمعا ً چهل ستون می شود قرار دارد و طاق ضربی شبستان بر روی این ستون ها استوار شده است.

ایوان شرقی مسجد شاه نیز دارای شکوه کم نظیری است این ایوان که 5/18 متر ارتفاع دارد به دو جرز مشتمل بر چهار اسپر استوار گردیده،اسپر فوقانی متشکل از شبکه ای از کاشی های زرد رنگ در متن آجر است و در اسپردوم کلمه محمد«ص» با رنگ سیاه در زمینه آجر نقش بسته و در اسپر سوم طرح های هندسی و در اسپر چهارم و پایین عبارت زیر به خط نستعلیق و به رنگ سفید در متن آبی دیده می شود:«... این رواق العرش عظیم،ان الدنیاالعلی حکیم و علیم» اطراف ایوان و اسپرها و همچنین پشت بغل های کاشی کاری ایوان شرقی را طرح های ستاره ای شکل به رنگ فیروزه  در متن آجر زینت داده است. در سه بدنه ایوان کتیبه ای از آیات قرآن مجید به رنگ سفید در زمینه لاجوردی وجود دارد و در انتهای آن نام معماری این مسجد با شکوه استاد صفر علی معمار به چشم می خورد. این کتیبه از ضلع جنوبی ایوان شروع شده و پس از گذشتن از ضلع شرقی تا انتهای ضلع شمالی ادامه می یابد. در طرفین ایوان بر بالای دهلیزهای ورودی دو غرفه با پشت بغل های کاشی کاری ساخته شده است بر بالای این ایوان گلدسته ای زیبا به صورت طرح شش ضلعی با پوشش هرمی شکل و نرده مشبک و چوبین جالبی خودنمایی می کند.

صحن وسیع و مصفای مسجد مربع به طول و عرض 62 قدم است. در طرفین ایوان ها و در چهار گوشه صحن چهار مهتابی بزرگ احداث گردیده که باعث امتیاز و روح مسجد شده است. در این مهتابی ها اتاق ها و حجراتی وجود دارد که محل سکونت طلاب دینی بوده است. در زیر مهتابی ها شبستان هایی ایجاد شده که به وسیله پنجره های مشبک متشکل از آجرهای کوچک لعابداده ی فیروزه ای از بیرون نور می گیرد. امروزه این شبستان ها تقریبا ً بلا استفاده مانده و پشت پنجره ها را دیوار کشیده اند. طرفین اتاق ها ی مهتابی را پشت بغل های کاشی کاری زینت می دهد.

مسجد شاه سمنان که از مساجد معروف و مشهور ایران بشمار می رود همچون نگینی زیبا در میان شهر سمنان می درخشد به طوریکه هر بیننده ای با ذوق، طراحی و معماری این مسجد عظیم تحسین می کند. در گذشته یعنی قبل از اینکه شهر سمنان از نظر شهرسازی مورد توجه قرار گیرد و نسبت به ایجاد خیابان های زیبا و متعدد فعلی اقدام شود برخی از افراد تازه وارد شهر سمنان را برای این مسجد به زندان تشبیه کرده اند و حتی در این مورد شعری نیز سروده اند:

حیف از این مسجد که در سمنان بود                               یوسفی ماند که در زندان بود

ولی یکی از شاعران با ذوق جواب دندان شکنی به شعر نا معقول و غیر منطقی فوق داده است:

غلط   است آنکه   مسجد   سمنان                                  یوسفی هست لیک در زندان

هم محل خوب هم  مکان  مرغوب                                  یوسفی  هست  دامن  یعقوب

مسجد شاه سمنان که در حمایت سازمان ملی آثار باستانی می باشد تحت شماره 394 جزو آثار ملی به ثبت رسیده است.

در این مسجد در ادوار مختلف تغییراتی به وجود آمده به عنوان مثا ل در بعضی قسمت ها روی نمای آجری را با اندود گچ سفید کرده اند، اغلب درهای چوبی را به آهنی تبدیل نموده و در محل هایی که در نبوده در گذاشته اند، همچنین در بعضی از نقاط خاک ریزی یا خاک برداری شده است.به همین جهت سازمان مذکورکه  دربازگشت به هویت ملی جهدی بلیغ دارد نسبت به تعمیرات و به صورت اول باز گرداندن بنا اقدامات قابل  توجهی کرده. کارهایی که تا کنون در مسجد سلطانی انجام شده عبارتست از:

1- عملیات مستحکم کردن و احیای شبستان های دو طرف ایوان شما ل غربی شامل:

الف:خاک برداری تا کف اصلی شبستان های دو طرف ایوان و حمل خاک اضافی آن به خارج کارگاه.

ب: مستحکم کردن پایه ها و ستون ها.

ج: برداشتن اندود گچ از روی نمای آجری.

د: مرمت قسمت های نمای آجری و بند کشی کامل.

ه: شفته ریزی و آجر فرش.

و: کانل کشی کامل برای جلوگیری از نم در شبستان ها.

ز: سبک نمودن بام ها و تأمین روشنایی از سقف شبستان ها.

ح: زه کش و سیم کشی در داخل شبستان ها.

2- عملیات مستحکم کردن و احیای هفت حجره غربی شامل:

الف: سبک کردن و ایزولاسیون بام هفت حجره.

ب: برداشتن اندود گچ از روی نمای آجری در داخل حجره ها.

ج: مستحکم کردن ستون ها و مرمت نمای آجری در داخل و نماسازی و مرمت نمای آجری در خارج از حجره ها.

د: بند کشی کامل قسمت تابستانی و نمای خارجی حجره ها.

ه: اندود گچ و خاک و گچ و آجر فرش کف در داخل هفت حجره.

و: ساخت و نصب درهای چوبی«طلبه خانه» هفت حجره مذکور.

3- مستحکم نمودن و بند کشی 5/0 گنبد در قسمت شمال غربی.