تاریخ و اطلاعات کلی راجع پیشینه سمنان(قسمت اول)

بنابرآنچه در تواریخ آمده پادشاهی ایالت پشتخوارگر از عهد اسکندر مقدونی تا عهد قباد،پدر انوشیروان در اختیار خاندان جشنسفشاه بود.و اردشیر بابکان بنیان گذار حکومت ساسانیان پس از استقرار بر سریر حکومت و سلطنت اختلالی در کار حکومت این خاندان ایجاد نکرد. در سال 519 میلادی قباد پس از محکم کردن شالوده بنیان دولت خود قصد داشت جانشین خود را برگزیند و در این کار موفق شد و کاوس پسر ارشد خود را بعد از اضمحلال خاندان جشنسفشاه به حکمرانی پشتخوارگر منصوب کرد. پس از فوت قباد بنا به وصیت وی انوشیروان خسرو اول به سلطنت رسید لیکن کاوس که آئین مزدکی داشت و در ایالت پشتخوارگر مقامی منیع و مستحکم داشت ادعای سلطنت کرد و بر برادر شورید ولی شکست خورد و کشته شد. پس از کاوس خسرو اول ایالت مذکور را به یکی از پسران زرمهرسوخرا سپرد و این حاکم سلسله متعبر سوخرائیان و وندادیان را تشکیل داد. بدین ترتیب در عهد انوشیروان ساسانی حکومت و سلطنت وندادیان در این سرزمین استقرار یافت.و در قرن سوم هجری سال 224 هجری با دستگیری و قتل مازیاربن قارن بن ونداد هرمز آخرین فرمانروای این سلسله به دست عمال عباسی منقرض گردید.

به طوریکه نوشته اند یکی از کارآمدترین سرداران ایران در دوره ساسانیان و در زمان سلطنت هرمز چهارم بهرام چوبین و از دودمان بزرگ مهران بود.این سردار نامی به هیچ وجه حاضر نبود که به فرمان پادشاه جدید خسروپرویز در آید زیرا که خود سودای پادشاهی در سر داشت و مدعی بود که وی از نسل اشکانیان است بنابراین در جنگی که بین خسروپرویز و بهرام در گرفت و پادشاه ساسانی شکست خورد به موریکیوس امپراطور روم پناهنده شد و به کمکاو به سپاه بهرام حمله کرد.در این جنگ بهرام چوبین شکست خورد واز طریق جاده ری و کومش به ترکان پناه برد تا سرانجام به تحریک خسروپرویز کشته شد و جنازه اش به سرزمین کومش که مرکز حکومت اشکانیان و احتمالا زادگاه وی بوده است حمل و به خاک سپرده شد.

سمنان در دوران بعد از اسلام

از پیدایش اسلام تا ظهور طاهریان

درآغاز قرن هفتم میلادی در زندگی سیاسی،اجتماعی ایران آتش تضادهای داخلی بیشتر شد و مبارزه ای که به خاطر قدرت و حکومت میان دستجات گوناگون اعیان درگرفت موجب ضعف ایران گردید.

در همین اوان،آخرین پادشاه ساسانی یعنی یزگرد سوم کاملا ٌبه مبارزه علیه قوای اعراب که به ایران حمله کرده بودند سرگرم بود این مبارزه که تا سال 651 میلادی ادامه داشت با فتح کامل ایران به دست اعراب خاتمه پذیرفت. بدین ترتیب در جنگ نهاوند ایران موجودیت سیاسی خود را از دست داد و اعراب بر سراسر ایران مسلط شدند.

پس از این جنگ تازیان متوجه شهرهای بزرگ ایران شدند. نخست شهر بزرگ و آباد ری را تسخیر کرده و به سوی شمال شرقی رهسپار شدند و به سرزمین کومش(شهرهای سمنان،دامغان،بسطام)رسیدند. این سپاه که به فرماندهی حذیقه سلمه بن عمروبن ضرار ضبی به دربار ابن زینبی که حکومت ری و قومس را به عهده داشت رسید و پس از نبردی کوچک ابن زینبی طلب صلح کرد و از جانب اهل ری و قومس سلمه را پانصد هزار درم بداد تا تازیان کسی از ایشان را نکشند و آتشکده ای را ویران نکنند. از مهمترین وقایع مربوط به سمنان پس از مرگ یزدگرد سوم و حمله تازیان،نهضت از رقیان در کومش است. رهبر این نهضت نافع بن ازرق بود که در جنگ با عمال خلیفه کشته شد. پس از او از رقیبان عبیدالله زبیرکرد به قتل رسید.و قطری بن فجاعه از طرف ازارقه به جانشینی وی انتخاب شد او پس از این انتخاب از طریق فارس و اهواز به بصره روی آورد و پس از نبردهای بسیار و متفاوتی که با خلیفه اموی داشتند از حجاج بن یوسف شکست خورده و به کرمان و از آنجا به نواحی کوهستانی طبرستان و سرزمین قومس یعنی سنگسر و شهمیرزاد و فولاد محله عقب نشستند.

در دوران حکومت امویان و عباسیان به خصوص پس از قتل ابومسلم خراسانی به دست منصور دوانقی انقلاب و شورش سراسر ایران را فرا گرفت و نهضت های بیشماری به وقوع پیوست که از مهمترین آن ها می توان قیام زردشتی را نام برد.

در اندک زمانی زردشتیان طبرستان و نواحی شمالی قومس به دور رهبر این نهضت جمع شدند و قومس وری را به تصرف در آوردند ولی د رساوه شکست خوردند و سنباد به قومس گریخت و پس از ضبط خزاین ابومسلم رو به طبرستان نهاد ولی طبق نوشته محمد جریر طبری در دره های سنگسر و شهمیرزاد به دست شخصی به نام لونان طبری به قتل رسید.

از قرن دوم هجری نهضت ضد بیگانه به طور آشکار در ایران آغاز گردید. طرفداری از فرزندان علی بن ابی طا لب یکی از علل این نهضت ها بود.

در این زمان مردم شیعه ایران برای اینکه عده ای از علویان بی پناه از دست خلفای عباسی که آنان نیزعقیده علویان را غاصب خلافت و امامت بشمار می آورند به رهانند حتی تا مراحل خطرناکی پیش می رفتند. یکی از این موارد را می توان به واقعه تاریخی در جزین سمنان و کشته شدن سی و نه تن از مردم در جزین به خاطر یکی از سادات علوی نام برد.

یکی از موارد تأثیر علویان در سمنان و عزیمت گروهی از علویان به سمنک قدیم یا محلات ثلاث سمنان و استقرار آنان در این ناحیه این است که این محل با داشتن قلاع مستحکم یکی از امن ترین نقاط به حساب آمده است و وجود آرامگاه های متعدد علویان در محلات ثلاث گویای همین مسئله است.

از مهمترین وقایع قابل نگارش برای مردم شیعه مذهب سمنان د رزمان خلافت عباسیان، سفر حضرت ثامن الائمه امام رضا علیه السلام به مرو و توقف آن حضرت درسمنان است.

در سال«198» مأمون خلیفه عباسی رجاءبن ابی الضحاک را به رسم رسول به مدینه فرستاد تا از حضرت رضا(ع) برای رفتن به مرو دعوت به عمل آورد لیکن آن حضرت از قبول دعوت اکراه داشت ولی بنا به مصالحی در سال 201 پنهانی به بغداد آمد و از راه همدان،نهاوند،قم،ری وارد سمنان گردید و به دستور وی حضرت یحیی بن موسی بن جعفر برای ارشاد خلق در سمنان رحل اقامت افکند.

رفیع در کتاب تاریخ سمنان می نویسد:«حضرت رضا هنگام توقف در سمنان با شیخ ابولیث سمنکی دانشمند معروف این ناحیه ملاقاتی داشته است و گویا شبی را در آنجا به سر برده» ولی با توجه به سفر حضرت رضا درسال 201 هجری و فوت شیخ ابولیث سمنکی در سال 531 هجری، این ادعا درست به نظر نمی رسد.

وجه تسمیه سمنان

همان طور که تاکنون وجه تسمیه اغلب شهرها از نقطه نظر علمی و اتکاء به شواهد و مدارک مستند روشن نیست طبعا ًپیدایش نام سمنان هم از این نظر مشخص نشده است. و از همین جا ست که ملاحظه می کنیم در توضیح علت نامگذاری این شهر نیز مثل بیشتر شهرهای ایران اظهار نظرها متفاوت است تا آن جا که برخی به تعبیرهای عامیانه و بی منطق متوسل شده اندو حتی نوشته اند:سمنان در اصل سم نان بوده بدین تفسیر که در زمانی نان شهر به سم الوده گشته است. عده ای معتقدند که هنگامی که حضرت رضا به خراسان می رفته مردم شهر برای هریک از همراها نش سه من نان پخته اند و بدین ترتیب سه من نان در اثر کثرت استعمال به سمنان تبدیل شده است.در حالیکه نه تنها چنین تعابیری مطلقا ًدرست نیست بلکه به ابداعات بی پایه و بی مأخذ و گاهی موذیانه شبیه است.

اما منطقی ترین مأخذی که بر زمینه پیدایش کلمه شهر سمنان داریم پاره ای از کتب جغرافیایی و تاریخی بعد از اسلام است که گرچه ذکری از ریشه کلمه سمنان به میان نیامده ولی قدمت سمنان را توجیه می کند. مرحوم ضیع الدوله هم سمنان را سمینا نامیده و نوشته که در زمان تهمورس دیوبند به وجود آمده و در اثر مرور زمان و کثرت استعمال به سمنان تغییر یافته است عده ای معتقدند که ابتدا مردم این شهر سمنی مذهب بوده اند «قبل از ظهور زرتشت» و چون مرام این مذهب بی علاقگی به مادیات بوده و با توجه به اینکه در زبان سمنانی مردم سمنان را سمنی می گویند به همین مناسبت سمنان به دیار وارستگان تشبیه گردیده است.                                       جمعی از اهالی سمنان عقیده دارند که سمنان توسط دو تن از پیغمبران به نام سیم النبی و لام النبی فرزندان حضرت نوح پیغمبر که در 18 کیلومتری شمال شرقی سمنان مدفون هستند ساخته شده است که بعدها به نام سیم لام نامیده شد وبر اثر مرور زمان به سمنان تغییر نام داده است.

آثار تاریخی سمنان

کشور ایران پشت به تاریخی کهن و فرهنگی سرشار از غرور دارد تاریخی که جاودان نشانه های سرافرازی را در گوش زمان زمزمه خواهد کرد. سمنان نیز از این افتخارات بی نصیب نیست. افتخاراتی که وطن پرستان،آزاده برایش به ارمغان آورده اند. وجود آثار تایخی متعدد در گوشه و کنار سمنان که از قدمت این شهر حکایت می کند موید این گفته می باشد. سمنان چون از قدیم بر سر راه شرق و غرب ایران قرار داشته و همچنین به علت پیشینه تاریخی و باستانی خود از یک سو و قرارگرفتن در گذرگاه یورش های اعراب و مغول از سوی دیگر، دارای دژها و قلاع محکم و متعددی بوده است هر چند که در اثر مرور ایام و بی توجهی مسئولین امور این ابنیه مبدل به ویرانه گشته مع الوصف امروزه کم و بیش خرابه های آثار مذکور به چشم می خورد.

آثار تاریخی حالیه سمنانی جز چند قلعه و آتشکده مربوط به دوران بعد از اسلا می باشد و بدین جهت که:

1 –چون اکثر وزراء دربار مغول و تیموری از سمنان بوده اند معهذا توجه بیشتری از طرف آنان به این شهر مبذول می شد. بناهایی چون مسجدجامع،حمام پهنه بازارو خانقاه شیخ علاءالدوله و آرامگاه درویش محمود.......از این دوره اند.

2-دلیل دوم این است که چون سمنان بر سر راه خراسان قرار داشت از طرف پادشاهان صفویه نسبت به   احداث کاروانسرایی در این خطه اقدام شد مانن کاروانسرهای لاسگرد،سمنان،آهوان.....

3-دلیل سوم توجه خاص که پادشاهان قاجاریه به سمنان داشتند .وجود آب انبارهای متعدد،دروازه ارگ،مسجد شاه،بازار،کاروانسرا تأیید کننده این مطلب است.

متأسفانه درگذشته به سبب ناتوانی و سهل انگاری زمامداران یا بی علاقگی آن ها ابنیه تاریخی این افتخارات ارزنده رو به انحطاط و ویرانی می رفت تا اینکه در سال 2490 به امر رضاشاه کبیر محدوده بافت قدیمی شهرهای تاریخی منجمله سمنان تعیین گردید

در آبان ماه 2524 شاهنشاهی که فرمان مطاع شاهنشاه دایر بر اهمیت بناهای تاریخی ایران و لزوم کوشش در حفظ و صیانت آن ها شد مقدور یافت تعدادی از ابنیه فوق الذکر تحت حمایت قانون قرار گرفت. آثار و ابنیه ای که در این کتاب مورد مطالعه قرار گرفته عبارت از دو قسمت بناهای موجود و بناهایی که به کلی منهدم شده اند می باشد.

بخش دوم: قلاع – آتشکده

1- قلعه های سارو

2- برج چهل دختران

3- شیر قلعه شهمیرزاد

4- آتشگاه سمنان

5- قلعه زاوغان

6- قلعه کوشمغان

7- قلعه های پاچنار

قلعه های سارو

در ده کیلومتری شمال شرقی سمنان در محلی به نام کلاته سارو که چشمه سار زیبایی است و بر فراز دو رشته کوه طرفین آن، آثار دو قلعه مستحکم و پر ابهت به چشم می خورد. وجود پرتگاههای خطرناک و صعب العبور بودن راه این دو دژ را به صورت دژهای تسخیر ناپذیر در آورده است.

تاریخ بنای اولیه این قلاع را منسوب به دوره پیشدادیان و کیا نیان می دانند. رفیع در کتاب تاریخ سمنان می نویسد:«ژوستین گفته است دارا را در سارا یا چارا یا زارا به زنجیر بستند... و بعید نمی رسد که قلعه های محکم و عظیم سارو مربوط به گفته فوق باشد» در جای دیگر می نویسد:«دو قلعه مذکور در دوره تسلط اشکانیان و اسپهدان طبرستان یکی از پایگاه های مهم آنان به شمار می رفته است به طوریکه نصربن حسن فیروزان که فرمانروای مستقل قومس در زمان آل بویه بوده و در مدت بیش از 20 سال کلیه آبادی ها و قلعه های نقاط کوهستانی این نواحی از جمله قلعه های سارو،شیخ چشمه سر....را با قدرت کامل در دست داشته است».

در قرن 6و7 هجری در ایا لت قومس که یکی از کانون های مهم اسماعیلیان در ایران بود بیش از 150 قلعه در اختیار این فرقه بوده که هریک از این قلاع را یک کدخدا و همه قلعه های آن ایا لت را یک نفر محتشم که به منزله حاکم بزرگ بوده زیر نظر داشته است. دکتر منوچهر ستوده در کتاب قلاع اسماعیلیه در البرز کوه از دژهای مهم این دوران یعنی گرد کوه و منصور کوه و قلعه های ساروی سمنان یاد کرده و آن ها را متعلق به فرقه اسماعیلیان «باطنیان»می داند قویا ًمی توان گفت که این قلاع تاریخی قبل از استیلای این فرقه بر خطه قومس وجود داشته و در دوره های متوالی مورد استفاده طوایف مختلف قرار گرفته است ولی تاریخ تسخیر این قلعه فرقه اسماعیلیه به درستی معلوم نیست به علت امن بودن قلاع مذکور و نا پیدایی و همچنین تسخیر نا پذیر بودن آن ها مدت بیش از دو قرن مورد استفاده فرقه مزبور بوده و شاید یکی از علل عمده پایداری ساکنان قلعه گرد کوه قومس سال ها بعد از سقوط الموت در دست داشتن قلعه های بزرگ و نامرئی سارو و ذخیره مواد غذایی کافی در آن جا مهمتر از همه فاصله کم این دو دژ با گرد کوه که از بیراهه ده فرسنگ است می باشد.

به طوریکه اشاره شد. قلعه های سارو بر فراز صخره های عظیم طرفین مزرعه سارو واقعند. قلعه شمالی که نسبت به قلعه جنوبی کوچکتر است و «ساروی کوچک»نامیده می شود. بر اثر مرور زمان و سوانح طبیعی و همچنین خرابکاری افراد طماع برای بدست آوردن گنجینه تا اندازه ای ویران شده ولی اسکلت استوار و محکم آن از عظمت گذشته سخن می گوید.

قلعه جنوبی یا «ساروی بزرگ»بر روی قلعه کوه بلندتر و روبروی ساروی کوچک قراردارد شبیه دژ گرد کوه دامغان بنا گردیده و استحکام زیاد و راه صعب العبور آن این قلعه را در زمره مهمترین قلاع نظامی و دفاعی ایا لت قومس درآورده است. ظاهر ساختمان از سه طبقه تشکیل یافته و چنین به نظر می رسد که طبقه اصطبل ، طبقه دوم محل سکونت رعایا و خانواده آنان و طبقه سوم که دارای معبد و حمام و آبدارخانه بوده آن رابارگاه

می نامیده اند محل سکونت سبازان مدافع و بزرگان قلعه بوده است. در چهار جانب دو قلعه مذکور بر برج های مدوری به منظور دیده بانی ساخته شده است. در ساختمان قلعه های سارو،سنگ و گچ و آجر و ملات به کار رفته است.

یکی از نکات قابل ذکر در این قلعه ها وجود مجراهای زیرزمینی می باشد که به وسیله آن آب کلاته سارو را به بالای قلعه می رساندند بدین صورت که ابتدا چشمه هایی می زدند و مجرای زیرزمینی را در برابر آن کنده و به فاصله معینی سر آن مجراها را برای عبور جریلن هوا باز کرده اند. و برای آبرسانی در فواصل معینی در بالای مجراها و روی چاهها حفر شده لوله های میانی تهی برای عبور آب قرار داده و سطح آب تدریجا ًبالاتر می رفته و به قله آن می رسیده است.

برج چهل دختران

در اواسط خیابان شهناز و سر راه شهر به محلات ثلاث«کوشمغان،زاوغان و کدویر»و بین محله های کوشمغان و زاوغان برج کهنه و قدیمی و نیمه مخروبه ای وجود دارد که به نام برج چهل دختر یا چهل دختران نامیده می شود. وجه تسمیه این برج بدین صورت است که عده ای از مردم سمنان معتقدند که برج مذکور به وسیله چهل دختر که از دست تجملات و مادی گرایی کشیده و تارک دنیا شده بودند با گل و خشت ساخته شده است.

ولی قدر مسلم این است که تاریخ بنای برج یا آتشکده به زمان قبل از اسلام مربوط می گردد. همان طور که از نام کوشمغان«کوشک مغان»و زاوغان«زاویه مغان»که در نزدیکی برج قرار دارند بر می آید و با توجه به مقام مغ که پیشوای زردشتیان بوده اند می توان اطمینان داشت که برج مذکور زمانی آتشکده و یکی از اماکن متبرکه زردشتیان بوده است.

این بنا به صورت برج کثیرالاضلاع هشت ضلعی است که هر ضلع آن در خارج 5/4 متر است و در گذشته دارای سقف مخروطی بوده که در اثر سوانح طبیعی ویران گردیده ،این برج به علت آن که روی آن را با گل پوشانده اند از حالت کثیرالاضلاعی خود خارج شده در حالیکه داخل برج به صورت هشت ضلعی منتظم به ضلع 80/2 متر می باشد.

ارتفاع برج در بعضی قسمت 10 متر و در قسمت های دیگر که کمتر خرابه داشته به 12 متر می رسد ضخامت دیوار برج تقریبا ً50 تا 60 سانتیمتر است                                                                                    ناگفته نماند که به عقیده مردم سمنان برج چهل دختر یکی از بناهای شوهریاب سمنان است بدین صورت که دختران دم بخت برای باز شدن گره بخت خود و پیدا کردن شوهر به داخل برج می روند و سه تا هفت سنگ را از داخل به خارج پرتاب می کنند اگر سنگ به خارج برج بیفتد معتقدند که بخت آن ها باز خواهد شد و حتما ًهمان سال به خانه شوهر خواهند رفت در غیر این صورت می بایست برای بخت گشایی تا سال دیگر صبر کنند..              نظر به اینکه در پشت برج که قبلا ًگورستان بوده پروژه احداث کودکستان،دبستان و دبیرستان اجرا شده است بیم آن می رود که این بازمانده قبل از اسلام در خطر انهدام قرار گیرد.

شیر قلعه شهمیرزاد

در سه کیلومتری شمال غربی شهمیرزاد در دره خرم و سر سبز شیخ چشمه سر بر فراز کوه بلند و مرتفعی آثار قلعه کهنه و قدیمی به چشم می خورد که به شیر قلعه یا قلعه شیخ چشمه سر معروف می باشد.

به علت اینکه اطراف این قلعه را پرتگاههای خطرناک احاطه کرده و دارای راهی صعب العبور می باشد صعود به آن بسیار مشکل است. بنای شیر قلعه را نیز می توان در ردیف قلاع سارو و یکی دیگر از آثار قبل از اسلام بشمار آورد که چندی از مهمترین پناهگاههای اسماعیلیان ایران به خصوص قومس در قرن ششم و هفتم هجری نیز بوده لست.

قسمتی از این قلعه بر کوه و بخشی از آن در سراشیبی کوه ساخته شده است و بر حسب اینکه صخره های کوه فرورفتگی و بر آمدگی دارد بنای قلعه نیز به تبعیت از این دست اندازها دارای طرح کاملا منظم نیست و معهذا می توان تقریبا ًآن را به صورت مربع مستطیل دانست.

درچهار زاویه آن چهار برج مدور به منظور دیده بانی ایجاد گردیده که قطر آن ها تقریبا ًدو متر و ضخامت

دیوارهای برج تقریبا ًنیم متر و ارتفاع آن از صخره های کوه بیش از دو متر است که مطمعنا ًدر گذشته بیش از این بود