قومس پایتخت ایران باستان

قومس یکی از ایالت­های ایران بود که از قرن سوم هجری تا حمله هلاکو بخشی از فعالیت اسماعیلیان در آن­جا متمرکز بود. با توجه به موقعیت جغرافیایی این منطقه و وجود قلعه گردکوه در دامغان، و انشعاب راه­های مختلف به آن، تسلط بر آن نزد اسماعیلیان اهمیت فراوانی داشت؛ به طوری که از دیدگاه حسن صباح و جانشینانش، این ایالت از ارزش خاصی برخوردار بود.
بر طبق نوشتةیكی از مستشرقان ایالت قومس همان ولایتی است كه در كتاب ایزید و خاراكی به نام قومسینه اشاره شده و در مسطورات بطلمیوس نیز بخشی از ایالت بزرگ پارت به نام كومیس ثبت شده است. این ایالت در گذشته شامل نواحی سمنان، دامغان، شاهرودو و لایت جندق و بیابانك بوده و برخی از جغرافیا نویسان عرب شهر خوار ( گرمسار ) را نیز جزو ایالت قومس به شمار آورده اند. اكثر مورخان بنای شهر سمنان را به طهمورث دیو بند و بنای شهر دامغان را به هوشنگ نبیره كیومرث از پادشاهان پیشدادی نسبت داده اند و این نواحی محل حكمرانی پیشدادیان و كیانیان بوده كه یكی از سه شاخه آریایی نژاد مستقر در ایران به شمار می آید. ضمناٌ شهر دامغان در 240 سال قبل از میلاد پایتخت اشكانیان بوده و تا قرن اول میلادی مركز ایالت بزرگ قومس بوده است. زبان سمنانی به علت ویژگی خود مورد توجه دانشمندان و ایران شناسان قرار گرفته است و این زبان را می توان نزدیك به زبان پهلوی دانست كه طی دوران های مختلف دست نخورده باقی مانده است و به گویش های سنگسری، شهمیرزادی، سرخه ای و لاسجردی تقسیم شده است. زبان شهر های شاهرود، دامغان، گرمسار علاوه بر آشنایی با زبان  فارسی  به زبان های  محلی تركی  و عربی  و تاتی  تكلم می نمایند. یك وقتی پل ارتباطی سه ایالت معروف خراسان، ری واسترآباد بود. همیشه هم حكومت‌های مركزی به آن چشم داشتند. آن وقت‌ها در مسیر جادة اصلی ابریشم بود، الان هم در مسیر زوار امام رضا(ع). 
اشكانیان ایران را به هجده ایالت تقسیم كرده بودند و یكی از آن‌ها ایالت قومس بود. قومس قسمتی از سمنان و دامغان بود كه در كتاب‌های قدیمی و سفرنامه‌ها اسمش زیاد آمده. در كتاب‌های تاریخی، بنای شهر سمنان را به تهمورث پادشاه پیشدادی نسبت می‌دهند. نژاد مردمش آریایی است و زبانشان سمنانی.

وجه تسمیه سمنان
 بعضی از اهالی سمنان عقیده دارند كه نام قدیم سمنان، سیم لام بوده و آن را دو نفر از فرزندان نوح پیغمبر به نام‌های سیم النبی (سام النبی) و لام النبی ساخته‌اند. بعدها سیم لام به سمنان تبدیل شده. مقبرة سام و لام در كوه‌های شمال شرقی شهر سمنان در محلی به نام «پیغمبران» است.

 بعضی هم می‌گویند نام قدیم سمنان در زبان محلی «سه‌مه‌نان» بوده و منظور محلی‌ها این بوده كه محصولات كشاورزی این منطقه، نان و آذوقه اهالی را بیشتر از سه ماه تأمین نمی‌كند.

 سمنان هم مثل دامغان، یك برج به نام برج چهل دختر دارد. مردم سمنان معتقدند این برج را چهل دختر كه تارك دنیا شده بودند، با گل و خشت ساخته‌اند.

 یكی از ییلاق‌های اطراف شهر سمنان، شهمیرزاد است كه با باغ‌های زیبا و آهوان كوهستانِ اطرافش به شهرهای كویری پایین دست فخر می‌فروشد.

 اگر می‌خواهی تنوع طبیعی كم‌نظیری را ببینی، می‌توانی از سمنان به شهمیرزاد، از آن‌جا به فولادمحله و پس از آن به كیاسر بروی و راهت را به سمت ساری و نهایتا خزرآباد ادامه بدهی. این راه را می‌توانی در یك روز طی كنی. كویر، كوهستان، جنگل و دریا همة چیزهایی هستند كه در یك روز خواهی دید.