فرهمگ عامه استان سمنان

فرهنگ و هنر

موسيقي استان سمنان با تأثير پذيري از مقامات و ملودي هاي مازندراني ، خراساني ، اقوام مهاجر ترک ، امروزه بيشتر به صورت اشکال موسيق کلاسيک ايراني و تا حدودي هم با اشکال موسيقي فولک ويژه اقوام مهاجر ترک زبان خودنمايي مي کند . در حال حاضر عمده ترين جريان موسيقي استان ، موسيقي کلاسيک و معاصر ايراني است و مراکز آموزش و تبليغ محدود آن ، در شهرهاي بزرگ استان ايجاد شده است.

آداب و رسوم

در شهر بسطام هر محله داراي يک منبرخانه يا تکيه است که زنان و مردان به سياهپوش کردن آن مبادرت مي ورزند. در اکثر منبرخانه ها، تکايا، مساجد، حسينيه ها و حتي خانه ها مراسم روضه خواني و ذکر مصيبت امام حسين (ع) بر پا مي شود.در شهر شاهرود طي روزهاي اول و دوم ماه محرم روضه حضرت مسلم، روز سوم و چهارم روضه حر بن رياحي، روز پنجم روضه حضرت ابوالفضل، روز ششم روضه حضرت علي اکبر(ع) و حضرت قاسم (ع)، روز هفتم و هشتم روضه حضرت قاسم و حبيب بن مظاهر و در روز نهم محرم به چگونگي حوادث واقعه عاشورا مي پردازند .درشهر بيارجمند زنان و مردان همه روزه هنگام صبح به حسينيه ها و مساجد محله رفته و در مجالس روضه ماه محرم شرکت مي کنند. از شب اول ماه محرم در مساجد و تکايا پس از نماز مغرب و عشاء مجالس مداحي، ذکر مصيبت و سينه زني برپا مي شود. علاوه بر آن عزاداران در اماکن ذکر شده با اطعام نذري پذيرايي مي شوند. غذاي نذري که شامل آبگوشت و يا برنج و گوشت است عمدتاً با همياري اهالي هر محله تهيه شده و يا اينکه دو يا چند خانوار با همياري مبادرت به پخت غذاي نذري در ايام ماه محرم مي کنند .

آيين ها و جشن ها

جشن هاي رايج در استان سمنان به سه دسته جشن هاي ملي ، مذهبي و جشن هاي محلي تقسيم مي شوند . در اين استان علاوه بر مراسم عروسي وعيد نوروز كه داراي آداب خاص منطقه است، جشن ها و سرورهاي مذهبي نيز برگزار مي شوند . در محدوده هاي مختلف استان به مناسبت هاي اعتقادي و مذهبي مراسم جشن و شادي برگزار مي شود که تقريباً مانند اجراي مراسم در ساير نقاط ايران است . از جمله اين مراسم مي توان به جشن هاي ميلاد پيامبر اکرم (ص) ، ميلاد حضرت فاطمه (ع) ، ولادت حضرت علي (ع) و ميلاد حضرت قائم (عج) اشاره کرد . در ضمن ويژه ماه مبارك رمضان ، عيد غدير ، عيد فطر و عيد قربان با شکوه و جلال همه گير در تمام نقاط شهري و روستايي استان برگزار مي شود .

بازي هاي محلي

بازهاي كبدي ،پاپوس (لنگه)،طناب‌كشي و يه قل دو قل

موسيقي

موسيقي استان سمنان با تأثير پذيري از مقامات و ملودي هاي مازندراني ، خراساني ، اقوام مهاجر ترک ، امروزه بيشتر به صورت اشکال موسيق کلاسيک ايراني و تا حدودي هم با اشکال موسيقي فولک ويژه اقوام مهاجر ترک زبان خودنمايي مي کند . در حال حاضر عمده ترين جريان موسيقي استان ، موسيقي کلاسيک و معاصر ايراني است و مراکز آموزش و تبليغ محدود آن ، در شهرهاي بزرگ استان ايجاد شده است.

پوشاك

پوشاک مردم استان به نحوي با وضعيت آب و هوايي استان ارتباط دارد . امروزه لباس هاي معمول كه زنان و مردان سمناني مي پوشند همان كت و شلوار و پيراهن براي مردان و چادر و مانتو ، شلوار و پيراهن براي زنان است . در این میان ، پوشاک مردم شهرستان گرمسار با وضعيت آب و هوايي كل منطقه در ارتباط است . امروزه لباس هاي محلي در شهرها و بخش هاي مختلف شهرستان گرمسار كمتر مورد استفاده قرار مي گيرند و مردم شهرستان گرمسار همان لباس هاي رايج در كل كشور و استان را استفاده مي كنند . از سوی دیگر ، مردم شهرستان سمنان كمتر از لباس هاي محلي استفاده مي كنند و لباس هاي معمول روز كه در همه مناطق ايران مورد استفاده است در اين خطه از ايران نيز رواج دارد . در شهرهاي كوچك و دهستان هاي شهرستان سمنان ؛ لباس هاي محلي مردان شامل : سرپوش مردانه‏ ، تن پوش تابستاني مردانه ، تن پوش زمستاني مردانه و پاپوش مردانه است . لباس هاي محلي زنان سمناني نيز عبارت است از نوعي سرپوش موسوم به چارقد كه طرح و جنس و رنگ و اندازه آن درمناطق مختلف فرق مي كند ، بيشتر زنان محلي سمناني از تن پوشي به نام پيراهن که اصطلاحاً به آن شوي مي گويند ، استفاده مي کنند . شليته نيز از ديگر لباس هاي مورد استفاده زنان سمناني است . پاپوش زنانه نيز بسته به فصل گرم يا سرد متفاوت است و مورد استفاده قرار مي گيرد .

خوراك

مردم استان سمنان همچون مردم ساير قسمت هاي ايران از انواع غذاها ، نان ها ، سالادها و سبزي هاي رايج در سبد غذايي خود استفاده مي كنند . برخي از غذاها و نان ها چون نان سمناني و سبزي پلوي سمناني و آبگوشت خربزه از جمله غذاهايي است كه صرفاً در اين استان تهيه و طبخ مي شوند كه جزو غذاهاي خاص محلي اين استان است .

گاهشماري

تقريباً تمامي‌ سفال‌شكسته‌هاي‌نسا با گاه‌شماري اشكاني‌، تاريخگذاريهاي‌شده‌اند كه‌ مبدأ آن‌همان‌مبدأ اشكاني‌(آغاز سلطنت‌اشك‌اول‌) است‌كه‌در گاه‌شماري سلوكي‌دوره‌اشكاني ‌نيز استفاده‌مي‌شده‌است‌. طول‌سال‌، شمسي‌بوده‌و نام‌ماههاي ‌سال‌به‌صورت‌پارتي‌و آرايه‌روزهاي‌آن‌، دوازده‌ماه‌سي‌روزه‌و پنج ‌روز «اندرگاه‌» بوده‌است‌. هر يك‌از روزهاي‌ماه‌نيز نامي ‌داشته‌اند (براي‌آگاهي‌از نام‌روزها در اين‌ گاه‌شماري نک: همان‌، ص‌ـ353؛ براي‌آگاهي‌از نام‌ماهها نک: جدول‌ و براي‌نام‌روزها نک: جدول‌). كهنترين‌سند تاريخدار با گاه‌شماري اشكاني‌متعلق‌به‌سال‌اشكاني‌/ 151 ق‌م‌و متأخرترين‌سند نيز متعلق‌به‌سال‌اشكاني‌/ 13 ق‌م‌است (همان‌، ص‌).

اين‌نامها نوع‌گاه‌شماري به‌كار رفته‌در اين‌اسناد را روشن‌مي‌كند. به‌رغم‌ساير گاه‌شماري‌هاي‌دوره‌اشكاني‌، كه‌در آنها طول‌ سال‌بر اساس‌گاه‌شماري سلوكي‌بوده‌(كه‌خود برگرفته ‌از گاه‌شماري شمسي‌ـ قمري‌بابلي‌بوده‌و بر اساس‌سالهاي ‌قمري‌محاسبه‌مي‌شده‌)، در اين‌اسناد نوعي‌گاه‌شماري شمسي ‌به‌كار رفته‌است‌. اين‌موضوع‌نيازمند بررسي‌است‌كه‌گاه‌شماري‌هايي‌كه‌طول‌سال‌در آنها بر مبناي‌ سال‌شمسي‌محاسبه‌مي‌شده‌از چه‌زماني‌در ايران‌رواج‌يافته‌اند و آرايه‌كبيسه‌هاي‌آنها چگونه‌بوده‌است‌. موضوع‌استفاده‌از انواع‌ گاه‌شماري‌هاي‌شمسي‌، در دوره‌پيش‌از هخامنشي‌، تنها در آثار دانشمندان‌اسلامي‌ذكر شده‌است‌(نک: همين‌بخش‌، قسمت‌الف‌: 1)، اما از شناسايي‌طول‌سال‌شمسي‌در زمان‌هخامنشيان‌گزارشهايي‌وجود دارد، ازجمله‌گزارشي‌از كوئينتوس‌كورتيوس‌روفوس‌، مؤلف‌رومي‌(زندگي‌در حدود قرن‌اول‌ميلادي‌)، كه‌بنا بر آن‌پيشاپيش‌سپاه ‌داريوش‌سوم‌، 365 مردجوان‌، به‌تعداد روزهاي‌سال‌، حركت ‌مي‌كردند (بيكرمان‌، ص‌ 788ـ789). اگر چه‌چنين‌رواياتي‌به‌تنهايي‌، مبين‌رواج‌نوعي‌گاه‌شماري شمسي‌در دوره‌هخامنشي ‌نيست‌، بحثهاي‌گوناگوني‌درباره‌زمان‌رواج‌نخستين‌صورت‌گاه‌شماري شمسي‌يا آرايه‌هاي‌كبيسه‌هاي‌آن‌صورت‌گرفته‌است‌؛ از جمله‌رواج‌گاه‌شماري با طول‌سال‌روز يا 365 روز در آغاز دوره‌ساساني‌(براي‌آگاهي‌از خلاصه‌اين‌بحثها نک: تقي‌زاده‌، ج‌، ص‌ـ53؛ عبداللهي‌، 1366 ش‌، ص‌ـ201). اما با استناد به‌روش‌اعمال‌كبيسه‌يك‌ماهه‌در هر 120سال‌، براي‌تطبيق‌فصول‌در گاه‌شماري‌هاي‌«وَهيژكي‌»، رواج‌گاه‌شماري‌هايي‌با طول‌سال‌ شمسي‌در قرن‌چهارم‌قبل‌از ميلاد در ايران‌تأييد مي‌شود (نک: عبداللهي‌، 1366 ش‌، ص‌ـ359، جدول‌).

معرفي صنايع دستي

استان سمنان از مراکز قابل توجه صنایع دستی کشور است . در این استان انواع صنایع دستی نظیر قالیبافی ، گلیم بافی ، نمد مالی ، سرامیک و سفالسازی و ... وجود دارد که هر یک از آن ها سوغاتی گرانقدری برای بازدید کنندگان از استان محسوب می شوند . مهم ترین صنایع دستی استان عبارتند از :

قالیبافی : قالیبافی و تولید قالی و قالیچه از دیرباز یکی از تولیدات مهم استان سمنان به شمار می رفته است. این منطقه که در دوران قبل ، دارای استادان زبردست قالیباف و طراح نقش قالی بود و قالی ها و قالیچه های نفیسی از دارهای آنان به عمل می آمد . به دلیل ورود فرشهای ماشینی به بازار و نداشتن صرفه اقتصادی و همچنین نبود پشتوانه نیروی کاری و طراح قالی و نیز به دلیل کهولت تدریجی استادان و کارگران قالیباف، این رشته دچار رکود فاحش شده است . امروز قالیبافان استان از نقش و طرح سایر مناطق مانند تبریز، مشهد ، اصفهان ، نائین ، کاشان ، یزد و کرمان استفاده می کنند . در زمینه بعضی از قالی ها گل های اسلیمی ، شکوفه ها ، غنچه ها و برگ های گوناگون با شاخه های ظریف دیده می شود و در بعضی از طرح های شاه عباسی ، افشان ، ترنجی ، خوشه ، برگ فرنگی ، درختی ، شکارگاه و ... مورد استفاده قرار می گیرد یا ترکیبی از این طرح ها هستند . بخش مهدی شهر و شهرستان شاهرود از مراکز مهم تولید قالی و قالیچه در استان سمنان به شمار می روند .

گلیم بافی : گلیم به عنوان نخستین زیرانداز بشر ، دارای سابقه تولیدی بسیار طولانی است . بافت گلیم اگر چه به گونه بسیار ساده آغاز شده ، اما در طول سالیانی که از عمر آن می گذرد ، هنرمندان ایرانی در تکمیل آن نقش فوق الاده چشمگیر ایفا کرده اند و توانسته اند آن را به عنوان محصولی برخوردار از ارزشهای هنری و مصرفی توامان حتی روانه بازارهای خارجی کنند . گلیم که در مقایسه با قالی دارای شیوه بافتی آسانتر است و به همان نسبت قیمت ارزانتری دارد ، هنری در انحصار روستا نشینان و عشایر به حساب می آید . روستاهای شهرستان گرمسار ، سمنان و روستاهای کندو ، خیج و رضا آباد شاهرود از مراکز تولید اصلی گلیم در استان سمنان هستند .

نمد مالی : یکی دیگر از صنایع دستی که قدمتی دیرینه در استان سمنان دارد ، نمد مالی است . وضعیت فعلی تولید نمد در استان سمنان از نظر کمی و کیفی بسیار مطلوب است و مراکز تولید نمد در استان ، شهرستان سمنان ، دامغان و روستای ابرسیج شاهرود است . مواد اولیه مصرف شده در نمد مالی پشم است که در اندازه های مختلف تهیه می شود . آنچه در نمد مالی می توان مشاهده کرد ، ذوق و هنر ، به همراه تحرک تولید کننده است . تولیدات این زحمات کشان علاوه بر استفاده شخصی به روستاهای شمالی استان و شهرستان مازندران ارسال می شود .

چاپ قلمکار : چاپ قلمکار ، گونه ای از چاپ سنتی روی پارچه بافته شده است . برای نخستین بار ، قلم کار سازان ایرانی برای دسترسی به تولید بیشتر و ایجاد هماهنگی و یکنواختی نقش ها ، استفاده از مهره های چوبی را جایگزین استفاده از قلمو ساخته اند . برای فراهم آوردن امکاناتی به منظور استفاده مردم ، قلم کار را که در گذشته فقط برای روی پارچه های پشمی و ابریشمی انجام پذیر بود بر انواع پارچه از قبیل متقال ، کتان ، چلوار و کرباس و ... انجام دادند . در حال حاضر چاپ قلم کار به وسیله قالب های چوبینی که دارای نقوش برجسته است انجام می شود . در حقیقت رکن اصلی قلمکار سازی را قالب سازی تشکیل می دهد که معمولاً توسط افرادی که حرفه و تخصصشان قالب تراشی است به تفکیک رنگ و حداکثر در چهاررنگ روی چوب های گلابی و زالزالک تراشیده می شود گروهی از هنرمندان در رشته هایی چون ریشه تابی که پارچه زیر ساخت قلمکار را آماده می سازد یا صحرا کاری که کارهای رنگرزی ، سفید گری ، بخار و شستشوی پارچه های قلمکار را به عهده دارد به فعالیت مشغولند . مهمترین مرکز این صنعت در استان در شهرستان دامغان قرار دارد که ماهانه مقادیر هنگفتی انواع رومیزی پرده و سفره و سایر محصولات قلمکار تولید و برای صدور به خارج از کشور آماده می کند

سفالگری و سرامیک : سفالگری از مهمترین و قدیمی ترین دست ساخته های بشر است . آثار سفالی برخلاف آثار یافته شده فلزی ، چوبین و ... در زیر خاک فاسد نمی شود و به خاطر این حالت استثنائی ، به اطلاعات گویا درباره آن می توان پی برد . صنعت سفالگری در استان سمنان از پیشینه معتبر برخوردار است . به طوری که دکتر اریک اشمید هنگام حفاری در اطراف دامغان امیدوار به کشف شهر افسانه ای هکاتوم پلیس یا شهر صد دروازه بود ، اگرچه موفق به کشف بقایای شهر مورد نظرش نشد ، ولی به مجموعه ای از بهترین فراورده های صنعتگران دو تا سه هزار سال قبل از میلاد مسیح دست یافت . این فراورده ها شامل کوزه های بزرگ به اشکال هندسی و دارای لعاب قهوه ای روشن و کرم بودند . از آنجا که زمینه های لازم برای صنعت سفالگری در اکثر نقاط استان فراهم بوده ، این صنعت با وجود فراز و نشیبهای تاریخی ، به حیات خویش ادامه داده است . در سالهای اخیر ، راه اندازی واحدهای آموزش سفالگری و سرامیک در شهر های سمنان و شاهرود موجب احیا و رشد بیشتر این صنعت در استان شد و هم اکنون ضمن تولید و ارسال مقادیر بسیاری از تولیدات این رشته به استانهای دیگر ، زمینه های تولید کالاهایی برای بخش صادرات خارجی نیز فراهم شده است . در حال حاضر سفالگران استان سمنان در کارگاههای سفالگری و سفال سازی در سطح استان به ساختن گونه هایی ارزشمند سفال مشغولند . در این میان ، کارگاه سفال گری و سفال سازی قان بیگی در شاهرود از اهمیتی ویژه برخوردار است .

دستباف ها : در زمانی نه چندان دور ، مردمان همین سرزمین پارچه های مورد نیاز خویش را با دست های هنر آفرین خود تهیه می کردند که از نظر تنوع رنگ ، نقش ، طرح و شیوه های بافت شگفت انگیز بود . هر چند زندگی ماشینی و گرایش به سوی تجدد باعث شد لطمه هایی جبران ناپذیر بر این صنعت وارد آید ، هم اکنون نیز در گوشه و کنار استان سمنان، صنایع دستباف رایج اند . دستبافی شامل تولید پرده های سنتی و هنری و حوله و شال گردن و پارچه های متقال زیر ساخت قلمکار است که در استان رایج است . علاوه برآن جاجیم، چادر شب ، پلاس و چوفا (چوخا) که عمدتاً توسط روستائیان و عشایر تولید می شود ، از دیگر صنایع دست باف مردم استان است . ماهانه مقادیر قابل توجه ای از این تولیدات به استان های دیگر و مراکز ارسال می شود . شهرستان سمنان به ویژه سرخه ، مهدی شهر ، فولاد محله و روستاهای شهرستان دامغان و روستاهای بسطام از مراکز تولیدات جاجیمچه و دستباف استان به شمار می روند .

صنايع دستي و سوغات

سوغات سمناناز صنايع دستى رايج در استان مى توان به انواع جاجيم، قالى، گليم، قاليچه،سفره‌هاى قلمكار، سفال سراميك و نمد اشاره كرد. پسته دامغان نيز از بهترينسوغاتى‌هاى اين استان مي باشد.

كارگاه هاي آموزشي صنايع دستي

ادبيات قومي

زبان مردم دامغان فارسي است ولي حرکات و حروف را بر خلاف فارسي کتابي و دستوري ادا مي کنند . سمنان تقريباً در پنج حوزه گويشي قرار گرفته است . به اين حوزه هاي پنج گانه ( سمنان ، سرخه ، لاسگرد ، سنگسر و شهميرزاد ) روستاها و آباديهاي ديگري مي توان افزود که تحت عنوان سمناني گويش هايي با ويژگيهاي کمابيش متفاوت دارند که در اين ميان گويش سمناني قدمت بيشتري دارد . زبان سمناني را مي توان نزديک به زبان پهلوي دانست که طي دوره هاي گوناگون دست نخورده باقي مانده است. در منطقه شاهرود گويش رايجي که وجود دارد به شاهرودي معروف است . گويشهاي ديگري نيز در ناحيه شاهرود وجود دارد که مربوط به گروههاي انساني مهاجر است که با لهجه هاي کردي ، ترکي ، بلوچي و بعضي ها هم با گويش عربي صحبت مي کنند . در واقع گويش شاهرودي گويش مسلط منطقه شاهرود است.

زبان و لهجه محلي متداول در بين گرمساريها ، لهجه رازي است که با جزئي تفاوت اهالي نواحي اطراف تهران ، ري ، شميران و ورامين نيز بدان تکلم مي کنند و اما ساکنين نواحي مجاور بلاد جبال يعني مناطق کوهستاني دامنه جنوبي البرز مرکزي با لهجه اي آميخته از لهجه هاي رازي و ناحيه جبال که خود تحت تاثير لهجه طبري قرار گرفته سخن مي گويند . زبانهاي محلي ديگر گرمسار عبارتند از : ترکي که افراد ايل اصانلو و پازوکي بدان تکلم مي نمايند . زبان اصانلو شبيه ترکي زنجاني و زبان ايل پازوکي شبيه ترکي آذربايجان است . افراد اليکايي نيز به زبان محلي مخصوص خود تکلم مي نمايند .