شيخ علا الدوله سمناني

شيخ علا الدوله سمناني

                          صد بنده اگر به طاعت آباد کنی            به زین نبود که خاطری شاد کنی

                           گر بنده کنی ز لطف آزادی را              بهتر که هزار بنده آزاد کنی 

شيخ ابو المكارم ركن الدين علا الدوله احمد بن محمد بن احمد بيابانكي سمناني يكي از بزرگان مشايخ صوفيه و از شاعران و نويسندگان قرن هفتم هجري است .

وي در ماه ذيحجه سال 659هجري قمري در قريه بيابانك سمنان كه در دو فرسنگي (12كيلومتري)جنوب شرقي شهر سمنان واقعست متولد شد .

پدرش ملك شرف الدين محمد در سال 687 به امر ارغون خان به عمارت و شحنگي بغداد انتخاب شد و به همين دليل وي را ملك ناميده اند يك سال بعد از انتخاب ملك شرف الدين برادرش ملك جلال الدين بامر ارغون خان كشته شد و ملك شرف الدين در خدمت باقي ماند وي در ابتداي عهد غازان خان منصب الغ بيتكچي يافت زيرا غازان پيش از احراز مقام سلطنت نسبت به شرف الدين عنايت داشت شرف ا لدين اين شغل را تا659 برعهده داشت و پس از آن به سرنوشت برادر دچار شد و بامر غازان خان به قتل رسيد.

مادر شيخ علا الدوله از سادات و خواهر ركن الدين صاين از علما و قضات بزرگ عهد ايلخاني بود و علا الدوله فقه و حديث را بعد از رها كردن خدمات دولتي نزد او فرا گرفت .

اصل اين خاندان ثروتمند از ناحيه سند بوده و بعدها در بيابانك سمنان و نيز خود آن شهر استقرار يافته اند

شيخ در دوران كودكي در مكتب محلي سمنان خواندن و نوشتن فرا گرفت و به تحصيل برخي فضائل پرداخت بطوريكه چون در پانزده سالگي از مكتب بيرون آمد از اقسام فضليات و تا اندازه اي از علوم عقلي و نقلي چيزي آموخته بود سپس به پيروي از سيره خانوادگي به خدمت ديواني دربار مغول مشغول و داراي قبا و كلاه و سلاح شد در اندك مدت موردمورد توجه و عنايت خاص قرار گرفت به نحوي كه اين امر حسادت ساير امرا را بر انگيخت .شيخ بانجام خدمت بسيار مشتاق بود بطوريكه از اداي نماز باز مي ماند اين ملازمت در دستگاه ايلخانان مغول از سال676تا683 به طول انجاميد .

شيخ علا الدوله در يكي از سفرهاي ارغون خان به منظور جنگ با سلطان احمد تكودار كه در سال 683در قزوين اتفاق افتاد از همراهان وي بود در حين جنگ جذبه اي از جذبه هاي حق شيخ را وارد آمد و ناگاه قبا و سلاح و كلاه دولتي به يكسو انداخت وخرقه صلاح پوشيد و به توبه و رياضت پرداخت هر شب قضاي نماز10روز را بجا مي آورد و 5آيه قرآن مي آموخت تا اينكه پرواي ملازمت سلطان باعث بيماري وي گشت و به سال 685به اجازه ارغون خان به سمنان رفت و در 26سالگي به تحصيل دانش و تهذيب اخلاق و سلوك پرداخت نحو را از كتاب مفصل زمخشري –كافيه ابن حاجب را نزد دانائي بنام سيد اخفش و حديث را از كتاب صحيح مسلم نزد دائي خود و مردي بنام رشيد بن ابي القاسم فرا گرفت .

او در حين تحصيل اين علوم از پيمودن مراحل سلوك غافل نماند بطوريكه غلامان و كنيزان خويش را آزاد كرد و اموال ديگران را به آنان باز گرداند و اموال خود را وقف نمود و خانقاه سكاكيه را كه منسوب به يكي از شيو خ قرن پنجم است تعمير و مرمت كرد .

بعد از اين احوال است كه شيخ براي كسب فيض از شيخ نور الدين عبدالرحمن اسفرايني راهي بغداد مي شود و به امر وي براي اولين بار به حج مشرف مي گرددكه اين امر در سال687هجري يعني در 28سالگي بعد از كسب اجازت از ايلخان مغول صورت گرفت .

شيخ پس از بازگشت از حج به دستور شيخ بزرگوارش به سلطانيه رفت و با شيخ صفي الدين اردبيلي ملاقات كرد و در حله نيز به ديدار علامه حلي رفته با وي به بحث و گفتگو پرداخت سپس به خدمت مراد خويش شيخ اسفراينيپيوسته به مجاهدت و رياضت و كسب فيض در خانقاه ادامه داد دوره سلوك وي در سال 689هجري به پايان رسيد و در اين سال اجازه ارشاد يافت اما بنا بر يادداشتهاي خود تا 10سال بعد در خدمت شيخ ماند و بعد از آن چند زماني را در بلاد قدس و شام و امثال آن نواحي گذرانيد همچنين از ارباب حديث اجازت گرفت و در سفري كه به بغداد كرد از محدثان شد .

پس از بازگشت به خانقاه سكاكيه به تجربه و تهذيب پرداخت تا منزلتي عالي يافت و مردي صاحب كرامت شد در خلال اين سالها يك بار در سال 732به حج رفت و اين آخرين زيارت او از خانه خدا بود .

پير سمنان علاوه بر پرداختن به ارزشهاي معنوي كار و تلاش و توليد را مصداق بارز و نمود عيني و حضور همه جانبه درعرصه زندگي ميداند بطوريكه در كنار زهد و عبادت و چله نشيني به كشاورزي و آبياري نيز ميپردازد و بدين وسيله ثابت مي كند كه كناره گرفتن از شغل ديواني به منظور خالي كردن شانه از زير بار تعهدات زندگي نبوده است .

نمونه هاي فراواني از زندگاني او در دست است كه در سمنان به كشاورزي و احداث قنات و كاريز پرداخته و حتي به حل و فصل امور اجتماعي و مداخله غير مستقيم در معدودي از بن بستهاي سياسي كه بر او تحميل شد نيز همت گماشته است .

علاقه وافر شيخ به آب و آبياري از تعلق او به رفاه خلق سرچشمه مي گيرد او مي دانست در كوير خشك بيابانك تنها آب ميتواند زندگي را از نابودي قطعي رهائي بخشد به همين دليل براي دستيابي به آب و استفاده سنتي و تقسيم استخري در سمنان كه از نظامهاي جالب و شگفت انگيز و پر سابقه در اين ديار كويري است مي كوشد و اين روش از ابداعات وي بشمار مي آيد.

شيخ در پايان عمر به اين نتيجه رسيده بود كه اين امر كه مرا در آخر عمر معلوم شدي اگر در اوائل عمر معلوم شدي ترك ملازمت سلطان روزگار ننمودي و هم در قبا خدا پرستي كردمي و پيش ملوك مهمات مظلومان ساختمي.

وفات شيخ علا الدوله سمناني را در برج احرار صوفي آباد به تاريخ روزپنج شنبه (شب جمعه)‌بيست و دوم ماه رجب سال 736 هجري نوشته و ثبت كرده اند دولتشاه عمر او را در اين تاريخ به عدد كامل 77سال و2ماه و4روز نوشته است . جسد او را در حظيره عماد الدين عبد الدهاب كه يكي از بزرگان سخاوتمند و نامي ولايات كومش بود و شيخ به وي ارادت مي ورزيد دفن كردند .

جمله جاي او بادا بهشت 736ماده تاريخ وفات و كلمه عابد 77نشاندهنده عمر شيخ است .

مصنفات شيخ را بالغ بر 300 اثر شمرده اند ولي آثاري كه از وي موجود است به شرح ذيل مي باشد:

1-مطلع النقط و مجمع اللقط 6-مناظر المحاضر للناضر و الحاضر

2-سر البال في اطوار سلوك اهل الحال 7-العروه لاهل الخلوه و الجلود

3-سلوه العاشقين و سكه المشتاقين 8-تفسير مدارج السالكين

4-مشارع ابواب القدس و مراتب الانس 9-فصول الاصول

5-رساله به فارسي 10-تفسير عوارف